Hvar er vöxturinn?

Athuganir erlendis benda til þess að vöxtur í veiðum verði lítill en þeim mun athyglisverðara er að sjá áætlanir um vöxt í öðrum greinum sem eru margar hverjar afsprengi veiða og vinnslu. Reiknað er með að vöxtur í fiskeldi verði allt að 8% á ári á heimsmarkaði, vöxtur í tæknibúnaði fyrir matvælavinnslu verði um 5-6% á ári, útflutningur í ýmissi þjónustu tengd hafinu um 5% og vöxtur í þróun lýsisafurða verði ívið meiri. Þá er talið að mestur vöxtur verði í margháttaðri sjávarlíftækni og hagnýtingu lífvirkra efna hafsins eða allt að 15-30% á ári. Þrátt fyrir góða viðleitni margra þá hefur Íslendingum ekki tekist að ná sama vexti í mörgum nýjum greinum eins og mörg nágrannalönd okkar. Þessu má breyta,

Í athugunum sem Íslenski sjávarklasinn hefur gert kemur fram að einstakir sprotar og atvinnustarfsemi sem tengjast sjávarútvegi og fiskvinnslu telja sig geta vaxið með að minnsta kosti svipuðum hraða og alþjóðamarkaður ef hagfelldar aðstæður verða til staðar hérlendis.
Nú eru teikn á lofti um uppgang í fiskeldi hérlendis. Kraftmikil fyrirtæki, bæði ný og þau sem fyrir eru, stefna á umtalsverðar fjárfestingar í fiskeldi. Miðað við nágrannalönd okkar eins og Noreg og jafnvel Danmörku, hefur fiskeldi vaxið lítið á undanförnum 10 árum. Tap sem varð á þessum rekstri fyrir röskum 20 árum virðist lengi hafa dregið þrótt úr greininni. Á meðan sóttu nágrannaþjóðir okkar fram og hafa náð umtalsverðum árangri á þessu sviði. Ef þær framkvæmdir sem hafa verið kynntar á síðustu mánuðum ganga eftir má gera ráð fyrir því að vöxtur í fiskeldi verði meiri hér en á heimsmarkaði og líklegt má telja að takist að tífalda framleiðsluna á næstu tíu árum. Það þýðir að rúmlega 2000 störf skapast í kringum fiskeldi á næstu tíu árum.

Mikill vöxtur hefur einnig verið í útflutningi tæknibúnaðar fyrir sjávarútveg og fiskvinnslu frá Íslandi. Tæknifyrirtæki munu líklega velta 30 milljörðum á árinu 2011 sem er 10% aukning frá árinu á undan. Erlendar athuganir benda til þess að vöxtur í spurn eftir tæknibúnaði í margháttaða matvælavinnslu á heimsmarkaði verði ívið minni en þó stöðugur. Sé reiknað með að íslensku tæknifyrirtækin vaxi um að meðaltali 8% á ári, þá má gera ráð fyrir að störfum í tæknigeiranum fjölgi um 1000 á næstu tíum árum.

Norðmenn áætla að fjölgun starfa í alþjóðlegri þjónustu í tengslum við hafið og framleiðslu tengdri lýsi og fiskimjöli geti verið um a.m.k. tíu prósent á ári næsta áratuginn. Íslensk fyrirtæki eru að veita mun fjölbreyttari þjónustu í tengslum við erlendan sjávarútveg en flesta grunar; fjármálaþjónusta, skipa- og vinnslutækni, þjónusta iðnaðarmanna, slippþjónusta, eftirlit á hafsvæðum o.fl. Í lýsisframleiðslu eru klárlega tækifæri fyrir Íslendinga að fjölga atvinnnutækifærum sem fyrirtæki á borð við Lýsi eru einmitt að nýta um þessar mundir. Þá má nefna að íslensk flutningafyrirtæki hafa skapað sér sérstöðu í flutningum á fiskafurðum og en þótt sú starfsemi sé að stórum hluta erlendis verða til hundruðir starfa hérlendis vegna hennar. Loks má nefna að mikil tækifæri eru í sjávarlíftækni en þar er talinn verða mestur vöxtur á heimsvísu.

Hlutverk sjávarútvegs

Til þess að þessi spá megi ganga eftir þarf ýmislegt að spila með okkur. Mikilvægast er að sátt verði um framtíðarskipan fiskveiðistjórnunar og óvissu eytt. Með þeirri óvissu sem ríkir er hægt og hljóðlega dregið úr þróunarstarfsemi hérlendis á ýmsum sviðum eins og í þróun tæknibúnaðar o.fl. þar sem fjárfesting í nærri tækni hefur komi frá útvegnum. Þetta hefur komið skýrt fram í athugun Íslenska sjávarklasans á þeim 70 tæknifyrirtækjum sem eru starfandi hérlendis og flytja út tæknibúnað. Nú eru merki um að þessi þróunarstarfsemi sé að flytjast til Noregs og víðar, m.a. í þróun í líftækni, tækjabúnaðar o.fl. Þar eru fjármunir til staðar í langtímafjárfestingar af þessu tagi. Önnur vísbending um vissa stöðnun á innanlandsmarkaði er að fjölda nýrra sprotafyrirtækja í framleiðslu á tækni fyrir sjávarútveg og fiskvinnslu má telja á fingrum annarrar handar. Á síðasta áratug voru að minnsta kosti tvö fyrirtæki sett á laggirnar á ári í þessari grein.

Í öðru lagi þurfa fjárfestingarsjóðir og bankar að auka áhuga sinn á fyrirtækjum í sjávarklasanum. Setja þarf á laggirnar fjárfestingarsjóð sem sérhæfir sig í þessum greinum, fjárfestir í fjölbreyttum fyrirtækjum á þessu sviði og dregur þannig úr áhættu. Ef tekst að eyða óvissu í sjávarútvegi á útgerðin að koma af enn meiri þunga í fjárfestingar í nýsköpunarfyrirtækjum í sjávarklasanum eins og í fiskeldi, tækniframleiðslu og ekki síst sjávarlíftækni.

Loks þurfum við að efla rannsóknir og rannsóknarsjóði. Í Noregi er talið að um 1300 manns starfi í tengslum við rannsóknir í norska sjávarklasanum. Hér höfum við verk að vinna. Efla þarf rannsóknarsjóði á borð við AVS sjóðinn og koma sjóðnum undir sama fyrirkomulag og rannsóknarsjóðir Rannís.

Störf verða sjaldnast til fyrir tilviljun. Þau verða til vegna þess að aðstæður eru til staðar fyrir fjárfestingar í nýjum tækifærum. Það hefur farið lítið fyrir margvíslegum fyrirtækjum í tengslum við sjávarútvegi. Þau hafa vaxið hægt og hljótt án þess að vera mikið hampað.

Heimild:

Þessi grein birtist í Íslenska sjávarklasanum, aukablaði sem fylgdi með 2. tölublaði Útvegsblaðsins.